Progressie

Ziektemechanisme achter progressie

Het grillige en onvoorspelbare ziekteverloop van MS zorgt voor veel onzekerheid bij mensen met MS en hun naasten. Sommige mensen hebben jaren na de diagnose nog weinig klachten, terwijl anderen al snel achteruitgang merken. MS wordt daarom ook wel ‘de ziekte met duizend gezichten’ genoemd. Als klachten en symptomen geleidelijk toenemen, noemen we dat ziekteprogressie.

Bij de meeste mensen begint MS met aanvallen. Die aanvallen ontstaan door actieve ontstekingen in het centrale zenuwstelsel. Periodes met klachten wisselen dan af met periodes waarin klachten deels of helemaal herstellen. Dit heet relapsing-remitting MS. Het lichaam kan de schade door de ontstekingen dan nog grotendeels repareren. Een aanval wordt ook wel schub, exacerbatie of relapse genoemd.

Daarnaast kan geleidelijke achteruitgang ontstaan doordat zenuwen blijvend beschadigd raken. Dit proces kan ook plaatsvinden zonder duidelijke ontstekingsactiviteit. Als klachten niet meer herstellen en in de loop van de tijd verder toenemen, spreken we van secundair progressieve MS. Bij 5 tot 10% van de mensen heeft MS vanaf de diagnose meteen een progressief verloop. Dit heet primair progressieve MS.

Gevolgen van progressie

MS heeft voor veel mensen nog altijd grote gevolgen voor het dagelijks leven. Dankzij betere behandelingen is het toekomstperspectief verbeterd. Toch blijven de gevolgen vaak ingrijpend, ook als ze niet direct zichtbaar zijn. Onzichtbare klachten, zoals vermoeidheid en cognitieve klachten, hebben veel impact. Voor progressieve vormen van MS zijn er bovendien nog nauwelijks behandelingen die goed werken. Daarom is meer kennis nodig over de oorzaken van langzame achteruitgang.

Focus in onderzoek

Om progressie van MS beter te begrijpen en aan te pakken richt onderzoek zich op drie belangrijke vragen:

• Hoe wordt progressie bij MS veroorzaakt?
• Hoe kunnen we progressie meten en voorspellen, nog vóórdat symptomen verergeren?
• Welke behandelingen kunnen geleidelijke achteruitgang remmen, stoppen of zelfs voorkomen?

Door meer te begrijpen over de verschillende processen, betrokken cellen en invloedrijke factoren, leggen wetenschappers een stevige basis om betere oplossingen en effectievere behandelingen voor MS te ontwikkelen.

Wat we al weten

Onderzoek laat zien dat MS vele verschijningsvormen kent, waardoor de klassieke indeling tussen relapsing-remitting MS en progressieve MS biologisch gezien niet altijd klopt. Er spelen twee processen een duidelijke rol die al vanaf het begin naast elkaar bestaan: lokale ontstekingen en verlies van zenuwcellen (neurodegeneratie). Beide processen veroorzaken schade en uitval, maar waar in de hersenen en in welke mate verschilt per persoon. Het lichaam kan schade soms een tijdlang opvangen, daardoor worden klachten pas later merkbaar.

Wetenschappers zien MS als continuüm, één ziekte met een breed scala aan verschijningsvormen. Onderzoek is nodig om ontstekingen en zenuwschade goed van elkaar te onderscheiden. Juist dat onderscheid is belangrijk: het helpt om het verloop van MS beter te begrijpen, eerder te voorspellen en behandelingen te ontwikkelen die op beide processen aangrijpen.

Hoe ontstaat progressie bij MS?

Uitval van lichaamsfuncties bij MS ontstaat door ontstekingen en zenuwschade in de hersenen en het ruggenmerg. Dankzij jarenlang wetenschappelijk onderzoek weten we al veel. Zo spelen verschillende soorten afweercellen een rol bij de afbraak van myeline. Ook werken de cellen die myeline moeten aanmaken bij mensen met MS vaak minder goed. Onderzoek richt zich daarom steeds meer op de interactie tussen cellen en op de plek waar deze processen in de hersenen plaatsvinden. Door cellen in een complexere omgeving te bestuderen – bijvoorbeeld met beeldtechnieken, hersenplakjes of geavanceerde onderzoeksmodellen – krijgen onderzoekers beter inzicht in hoe dit samenspel bijdraagt aan achteruitgang.

Onderzoekers willen beter begrijpen hoe afweercellen en ontstekingsprocessen de progressie van MS aanjagen.

Progressie eerder en beter voorspellen

Progressie bij MS is moeilijk te meten en te voorspellen. Klachten kunnen langzaam ontstaan, zonder nieuwe ontstekingsaanvallen. Dit noemen we smeulende MS of PIRA: progression independent of relapse activity. Standaard MRI-scans zijn niet gevoelig genoeg om zulke kleine veranderingen zichtbaar te maken. Daarom onderzoeken wetenschappers of andere methoden zoals geavanceerdere MRI-scans, oogscans en voorspellende biomarkers dat wél in beeld kunnen brengen. Door verschillende metingen te combineren, kunnen zij progressie en bijbehorende klachten eerder herkennen, beter volgen en de onderliggende processen duidelijker onderscheiden.

Onderzoekers werken aan manieren om ‘smeulende MS’ eerder te herkennen en progressie nauwkeuriger te volgen.

Behandelingen die progressie afremmen of stoppen

Bestaande MS-behandelingen richten zich vooral op het remmen van ontstekingsactiviteit. Het volledig stoppen van zenuwschade of herstellen van verloren zenuwen is nog niet mogelijk. Er zijn hierdoor nog maar weinig medicijnen voor progressieve MS. Juist daarom lopen er veel onderzoeken naar nieuwe behandelmogelijkheden die zowel ontsteking als geleidelijke achteruitgang tegengaan.

Onderzoekers willen behandelingen vinden die niet alleen ontstekingen remmen, maar ook geleidelijke achteruitgang remmen of stoppen.

Het belang van verder onderzoek

Soms nemen klachten toe zonder dat iemand nieuwe ontstekingsaanvallen heeft. Door beter te begrijpen waardoor dit gebeurt, kunnen onderzoekers progressie van MS eerder herkennen. Ook kunnen zij gerichter zoeken naar behandelingen die ingrijpen op de geleidelijke achteruitgang. Zo gaat onderzoek niet alleen over het afremmen van de ziekte, maar ook over het behoud en verbeteren van lichamelijke en cognitieve functies.

“De volgende stap is een behandeling die niet alleen ontsteking remt, maar ook progressie afremt of stopt.”

Prof.dr. Joep Killestein, MS Centrum Amsterdam