Laesies zijn plekken in de hersenen en het ruggenmerg die zijn aangedaan door afbraak van myeline en ontstekingen. Niet elke laesie gedraagt zich hetzelfde. Laesies verschillen bijvoorbeeld in de mate van ontsteking, hoeveel myeline er wordt afgebroken en waar in het zenuwstelsel ze zich bevinden. Sommige laesies zijn rustig en veroorzaken geen verdere ontsteking en schade. Andere zijn actief: daar is het ontstekingsproces nog gaande.
Welke laesies leiden tot progressie?
Dat actieve stadium is belangrijk voor het verloop van MS. Sommige laesies doven na dit stadium weer uit, terwijl andere chronisch actief blijven. Zulke chronisch actieve laesies zijn in verband gebracht met progressie van MS: de langzame achteruitgang die op dit moment nog moeilijk te remmen is. Een actieve laesie kan een voorloper zijn van zo’n chronisch actieve laesie. Daarom is het waardevol om te begrijpen wat er in dit eerdere stadium gebeurt, op een moment waarop ingrijpen mogelijk effectiever is.
Maar wat er precies op het kleinste niveau in zo’n laesie gebeurt, is nog niet helemaal bekend. In een laesie spelen veel processen tegelijk: afweercellen worden (over)actief, myeline wordt opgeruimd, zenuwweefsel raakt beschadigd en cellen reageren op signalen uit hun omgeving. Om het grotere ziekteproces te begrijpen, is het nodig om ook de kleinere processen zichtbaar te maken.
“Soms moet je op een klein niveau beginnen om het grotere geheel te snappen.”
Nieuw inzicht in kenmerkende rand van laesies
In haar promotieonderzoek keek Mirjam naar de activiteit van genen in bepaalde MS-laesies. Dat geeft onderzoekers informatie over wat cellen op dat moment aan het doen zijn. Zo kan zichtbaar worden welke cellen betrokken zijn bij ontsteking, schade en het opruimen van myeline.
Eerdere onderzoeken lieten al zien dat een onderscheidende rand rondom laesies kan samenhangen met progressie van MS. In haar onderzoek zag Mirjam zo’n kenmerkende rand rondom actieve laesies. In die rand waren bepaalde afweercellen aanwezig: microglia, de afweercellen van de hersenen. Deze microglia waren bezig met het opnemen en verwerken van myeline.
Dat maakt deze cellen interessant. Als juist deze microglia bijdragen aan het ontstaan van een chronisch actieve rand, dan kunnen zij mogelijk ook een aangrijpingspunt vormen om laesies minder schadelijk te maken en progressie van MS af te remmen.
Samenwerking maakt meer detail zichtbaar
Om zulke processen goed te kunnen bestuderen, is samenwerking tussen onderzoekers en labs onmisbaar. Dankzij een subsidie van Stichting MS Research en Fund Girn kon Mirjam een specifieke techniek (RNAscope) leren in het lab van prof. dr. Elga de Vries. Dit kon ze later toepassen in haar eigen werk, om heel precies in weefsel te bepalen waar welke genen actief zijn.
Daarnaast werkte Mirjam samen met Carla Rodriguez-Mogeda van het MS-centrum ErasMS om een andere techniek te leren. Zo kon ze per celkern onderzoeken welke genen actief zijn. Dit paste ze toe in haar onderzoek om meer te leren over hoe cellen in de hersenvliezen en de hersenschors met elkaar communiceren. Zo zag Mirjam dat communicatie tussen de microglia en nabijgelegen ontstoken hersenvliezen bij MS verstoord lijkt.
Carla bracht haar kennis van de hersenvliezen mee; Mirjam haar expertise in de techniek. Deze samenwerking tussen de labs versterkte het onderzoek aan beide kanten.
Progressie eerder stoppen
Het onderzoek van Mirjam laat zien hoe belangrijk het is om MS-laesies op celniveau te begrijpen. Want als duidelijker wordt welke cellen en processen progressie aanjagen, ontstaat ook meer richting voor nieuwe behandelingen. Het uiteindelijke doel is om eerder in te grijpen: voordat ontsteking chronisch wordt en voordat achteruitgang verder doorzet.
Voor mensen met MS is dat perspectief belangrijk. Progressie is nog steeds een van de grootste uitdagingen in MS‑onderzoek. Nieuwe oplossingen beginnen vaak met essentiële kennis: welke cellen zijn betrokken, wanneer worden ze actief en waar kunnen we mogelijk ingrijpen? Met onderzoek zoals dat van Mirjam Koster komt die kennis stap voor stap dichterbij.
Meer weten over de technieken die Mirjam in haar promotieonderzoek gebruikte? Lees hier verder
